• BIST 81.712
  • Altın 147,398
  • Dolar 3,8050
  • Euro 4,0356
  • Bolu 2 °C
  • İstanbul 5 °C
  • Ankara 0 °C

Dilimizi tanıyor muyuz?

Aykut Karagüzel

Güzel dilimiz Türkçeyi ne derecede tanıyoruz acaba. Hiç bu konuda kendimizi yokladık mı, ne dersiniz? Yoksa “Herkes kendi işini yapsın. Dili tanıma işi de dilcilerin işidir.”mi dedik acaba. Evet, sevgili dostlar, şunu bilmelisiniz ki, dünyada hiç bir dil yoktur saf ve arı bir şekilde süregelen. Her dil, diğer diller ile ilişki içine girer, sözcük alır sözcük verir. Bu etkilenme yüzyıllar boyunca süregelip devam edip gider. Bunun nedeni ise hiç bir dilin durağan ve etkileşimsiz bir yapıya sahip olmamasıdır. Bir dilin oluşumunda ve gelişiminde birçok etmen etkili olmuştur. Örneğin, Türklerin İslamiyet’i kabulünden sonra Türkçe üzerinde Arapça etkisi gün geçtikçe yoğun bir şekilde hissedilmiştir. Bu hissediş Osmanlı döneminde en üst düzeye ulaşmıştır. Özellikle Lale Devri ve onu takip eden dönemlerde Türkçe konuşan insanlara saray ve çevresi tarafından hakir gözle dahi bakılmıştır. Böylesi bir aşağılayıcı tavırla karşılaşan dilimiz soluğu ancak dönemin gerçek aydınlarının Ziya GÖKALP, Ömer SEYFETTİN vs.- ve Büyük Önderimiz Mustafa Kemal Atatürk’ün 1932’deki harf inkılâbıyla alabilmiştir.

Düşünün ki, bir coğrafya dili nasıl etkilemesin. Sibirya’da yaşayan bir insanın kullanmış olduğu sözcük yönünün ağırlığı ile –buz, kar, balık, soğuk…-; ekvator bölgesinde yaşayan bir insanın sözcük yönünün ağırlığı –çay, sıcak, yağmur, deniz…- çok çok farklı olacaktır.

Güzel Türkçemiz ise bugüne değin o kadar farklı etkiler altında kalmıştır ve de yaşananlar da gösteriyor daha çok fazla etkiler altında kalacaktır. Ancak Türkçe hiçbir zaman pes etmemiştir ve de etmeyecektir de. Sizlere dilimizin hangi dillerden etkilendiği ve de hangi dilden bugüne kadar kaç sözcük aldığının listesini sunacağım. Bu listenin sunumunda kaynak olarak çeşitli kitaplardan ve verilerden yaralandım.

*Eski Türkçeden bugüne taşıdığımız sözcükler 1191 tanedir. Bunlar 11. yy sonundan eski Türkçe sözcüklerdir. --188 tanesi basit fiildir: Örn;aç-, al-, bak-, çak-, dil-, eğ-, geç-, küs-, pus-, yut-, …

-- 217 tanesi türemiş fiildir: Örn; aşın-, beze-, çalış-, dokun-, topla-, tutuş-, …

-- 786 tanesi diğer sözcüklerdir: Örn; balık, çomak, diz, eşek …

-- 79 tanesi Eski Türkçe olması muhtemel olan kelimelerdir. Örn; beğen-, sez-, ırmak, yaban…

--402 tane Eski Türkçe'den türeyen sözcükler vardır. Örn; çökelek, sürme, tomruk, zıpkın…

* Yeni Türkçe kelimeler 1932’den itibaren Türk Dil Kurumu tarafından canlandırılan, üretilen veya onaylanan yeni sözcükler toplam 587 tanedir. Bu sözcüklerden türetilen sözcükler bu sayının dışında tutulmuştur.

Örn: bitki, boyut, kesim, sözcük, yüzgeç, zorunlu, öykü, ülkü, sınav, ödev, saydam, özgün, korunak, koşuk, uyak, yetkin, sözel…

* Arapça'dan dilimize alınan sözcük sayısı oldukça fazladır. Bunun en önemli nedeni-ne az önce de değinmiştim, din faktörüdür. Bu sayı 3304’tür. Ancak bunun tamamı ha-len kullanılmakta değildir. Dil hareketli bir yapıya sahip olduğundan bu sayının için-den zaman zaman kullanımlar sağlamıştır.

Örn: abes, beşer, cennet, evvel, mezar, seyahat, tenkit, vuslat, ziynet…
* Osmanlı Türkçesine ait bazı Arapça türevler vardır. Bunlar 76 tanedir.

Örn: alamet, belediye, milliyet, vilayet…
*Arapça ve Farsça kelimelerle yapılan bazı Osmanlıca terkiplerin sayısı ise 61’dir.

Örn: ademimerkeziyet, darphane, maslahatgüzar, namahrem…
*Farsçadan dilimize alınan kelime sayısı 991’dir. Örn: abdest, berduş, çeşme, lacivert, serzeniş, yaren, zurna…

Bu yazımdaki amacım, Türkçenin zannedildiği kadar basit ve sözcük fakiri olan bir dil olarak algılanmasından duyduğum rahatsızlıktır. Ayrıca bilinmelidir ki, “diller durağan ve etkileşime kapalı yapılardır” yargısı tamamen yanlıştır.

*Diğer Doğu Dillerinden Alınan Sözcükler,

--Çinceden alınmış olması muhtemel gözüken bazı Eski Türkçe kelimeler, bunlar 9 tanedir. Örn: betim, bey, çay, çınar, inci, mantı, sır, tepsi, tuğ.

--Toharcadan (MS 1.binyılda Orta Asya’da kullanılan Hint-Avrupa kökenli iki dilin ortak adıdır.) alınan kelimeler 2 tanedir.

Örn: öküz, tümen.

--Moğolcadan alınan kelimeler 31 tanedir.
Örn: ağa, bahadır, ceylan, çöl, kurultay, maral, subay, oymak, şölen, tolga, ulus, ya-sak…

* Anadolu Çevre Dilleri,

--Arnavutçadan alınan kelime 1 tanedir.
Örn: afırtmak (aşırmak)

--Bulgarca, Makedonca ve Sırpçadan alınan kelimeler 19 tanedir.
Örn: çete, dobra, gocuk, kral, kraliçe, patika, kumpir, voyvoda, şapka…

--Çingeneceden alınan kelimeler 6 tanedir.
Örn: kanka, nanay, mariz, şopar, roman, gaco.

--Ermeniceden alınan kelimeler 65 tanedir.
Örn: arakla-, avanak, bar, dudu, hırçın, moruk, örnek, torun, yağ, zıbar-…

--Kürtçeden alınan kelimeler 5 tanedir.
Örn: herru, merru, keko, kıro, lavuk.

--Macarcadan alınan kelimeler 8 tanedir.
Örn: gulaş, haydut, katana, palaska, salaş, soba, şarampol, varoş.

-- Rusçadan alınan kelimeler 20 tanedir.
Örn: balalayka, Bolşevik, kapuska, mazot, nataşa, step, semaver, şaman, votka…

*Yunanacadan alınan kelimeler 1175 tanedir. Bunların çoğunluğu ilaç adları ve bilim ile ilgili terim isimleridir.

Örn: Anadolu, fener, kiraz, helyum, send-rom…

*İtalyancadan alınan kelimeler 554 tanedir.
Örn: tenor, volkan, salon, stüdyo…

*İspanyolcadan alınan kelimeler 70 tanedir.
Örn: barikat, kasket, patates, karamela, puro…

*Fransızcadan alınan kelimeler bir hayli fazladır. Bunun nedeni ise bizim İngilizce olarak bildiğimiz ve de dilimize kattığımız sözcüklerin çoğunluğu Fransızcadır. Bu sözcükler Fransızcadan İngilizceye geçmiş ve bizim dilimize de İngilizceden aktarılmıştır. Bu sözcükler 2970 tanedir.
Örn: abajur, apartman, borsa, espri, gofret, jöle, komplo, mekanizma, normal, teori…

*İngilizce'den alınan kelime sayısı ise 459’dur. Örn: egzos, refleks, stop, tramvay…

*Almanca'dan dilimize 43 sözcük alınmıştır. Bu sözcüklerin dilimize yerleşmelerinde gurbetçi işçilerimizin payı büyüktür.
Örn: dekan, general, otoban, vampir, şalter, tekniker…

* Latince sözcüklerin alımında eski ve yeni Latince olmak üzere iki alım zamanı olmuştur. Bu sözcüklerin çoğunluğu bilim ile ilgili ve ilaç isimlerinden oluşmaktadır. Toplam 1656 tanedir.
Örn: papirüs, biftek, enfekte, koni, pozitif, rasyonel…

Diller arası etkileşim mutlaka olacaktır, olmalıdır da. Ancak bu demek değildir ki, bizim dilimiz ezilip yok olup gitsin!

Tüm okurlarımızın Kurban Bayramını Kutlar sağlıklı günler dilerim...

27.12.2007

Bu yazı toplam 916 defa okunmuştur.
UYARI: Küfür, hakaret, rencide edici cümleler veya imalar, inançlara saldırı içeren, imla kuralları ile yazılmamış,
Türkçe karakter kullanılmayan ve büyük harflerle yazılmış yorumlar onaylanmamaktadır.
Bu yazıya henüz yorum eklenmemiştir.
Yazarın Diğer Yazıları
Tüm Hakları Saklıdır © 1989 Bolu Gündem Gazetesi | İzinsiz ve kaynak gösterilmeden yayınlanamaz.
Tel : (0.374) 217 66 66 | Faks : (0.374) 218 21 21 | Haber Yazılımı: CM Bilişim